Năng lực liên văn hoá cho giáo viên là khả năng làm việc hiệu quả với người đến từ nền văn hoá khác: hiểu được khác biệt, điều chỉnh cách giao tiếp cho phù hợp, và xử lý được những tình huống mà quy tắc quen thuộc không áp dụng được.
Với nhà trường đang quốc tế hoá, đây là năng lực quyết định nhiều thứ: chất lượng quan hệ đối tác, trải nghiệm của người học quốc tế, và cả khả năng giảng dạy trong lớp đa văn hoá.
Bài hướng dẫn này nêu bốn thành phần của năng lực đó và cách nhà trường xây dựng có hệ thống.
Phân biệt với năng lực ngoại ngữ
Đây là chỗ hay bị đánh đồng và cần làm rõ trước.
Ngoại ngữ là khả năng dùng một ngôn ngữ. Liên văn hoá là khả năng hiểu và điều chỉnh trong bối cảnh có khác biệt văn hoá.
Một người thạo tiếng Anh vẫn có thể gây hiểu nhầm nghiêm trọng nếu không nhận ra rằng cách phản hồi trực tiếp được coi là bình thường ở nơi này lại bị xem là thiếu tôn trọng ở nơi khác.
Ngược lại, một người ngoại ngữ hạn chế nhưng nhạy về khác biệt văn hoá thường xây được quan hệ tốt hơn, vì họ hỏi thay vì giả định.
Hai năng lực này bổ sung cho nhau, nhưng phát triển bằng những cách khác nhau và cần được đầu tư riêng.
Bốn thành phần
Thành phần một: nhận thức về chính mình. Nhận ra rằng cách làm việc quen thuộc của mình cũng là một cách trong nhiều cách, không phải chuẩn mực tự nhiên.
Đây là thành phần nền và cũng là thành phần khó nhất, vì nó đòi hỏi nhìn lại những giả định mà bản thân chưa từng đặt câu hỏi.
Thành phần hai: hiểu biết về khác biệt. Biết rằng các nền văn hoá khác nhau ở những chiều nào: cách thể hiện sự đồng ý và bất đồng, quan hệ với thời gian và lịch hẹn, mức độ trực tiếp trong giao tiếp, cách nhìn về thứ bậc.
Điều cần tránh là biến hiểu biết này thành khuôn mẫu cứng. Mỗi cá nhân đều khác với mô tả chung về nền văn hoá của họ.
Thành phần ba: kỹ năng giao tiếp thích ứng. Biết diễn đạt lại khi thấy dấu hiệu chưa hiểu nhau, biết kiểm tra cách hiểu thay vì giả định, biết hỏi thẳng khi không rõ.
Thành phần bốn: thái độ. Tò mò thay vì phán xét, kiên nhẫn với sự mơ hồ, và sẵn sàng chấp nhận rằng mình có thể đang hiểu sai.
Trong bốn thành phần, thành phần bốn có ảnh hưởng lớn nhất tới kết quả thực tế và ít được đào tạo nhất.
Vì sao một buổi tập huấn không đủ
Nhiều nhà trường tổ chức một buổi tập huấn về văn hoá rồi coi như đã xử lý xong. Cách này ít tác dụng vì ba lý do.
Nội dung dễ trở thành liệt kê khuôn mẫu. Một buổi ngắn thường chỉ kịp nêu đặc điểm chung của vài nền văn hoá, và điều đó tạo ra khuôn mẫu nhiều hơn là hiểu biết.
Năng lực này hình thành qua trải nghiệm. Nghe giảng về khác biệt văn hoá khác hẳn với việc trải qua một tình huống hiểu nhầm rồi rút kinh nghiệm.
Không có cơ hội áp dụng thì kiến thức mất đi. Nếu sau buổi tập huấn giáo viên không làm việc với ai từ nền văn hoá khác, nội dung sẽ phai trong vài tháng.
Vì vậy cách xây dựng hiệu quả phải kết hợp học và làm, trải dài theo thời gian.
Xây dựng năng lực liên văn hoá cho giáo viên theo giai đoạn
Giai đoạn một: tạo nhận thức. Một buổi khởi đầu, nhưng tập trung vào thành phần một thay vì liệt kê đặc điểm các nước. Nội dung xoay quanh việc nhận ra giả định của chính mình.
Cách làm hiệu quả là dùng tình huống thật: đưa ra một tình huống hiểu nhầm đã xảy ra và cùng phân tích xem mỗi bên đang giả định điều gì.
Giai đoạn hai: tạo cơ hội tiếp xúc. Đây là phần quan trọng nhất và tốn ít chi phí hơn nhiều người nghĩ.
Dự án học tập chung trực tuyến với lớp ở nước ngoài cho giáo viên cơ hội làm việc thật với đồng nghiệp nước khác. Hội thảo trực tuyến chuyên môn cũng có tác dụng tương tự.
Giai đoạn ba: rút kinh nghiệm có tổ chức. Sau mỗi hoạt động, dành ba mươi phút để trao đổi: có tình huống nào gây bối rối không, đã xử lý thế nào, lần sau nên khác ra sao.
Chính giai đoạn ba biến trải nghiệm thành năng lực. Không có nó, mỗi người tự rút ra bài học riêng và tổ chức không tích luỹ được gì.
Giai đoạn bốn: lan toả. Người đã có kinh nghiệm chia sẻ lại với tổ chuyên môn, và những tình huống điển hình được ghi lại thành tài liệu nội bộ.
Ghi lại tình huống điển hình
Đây là công cụ đơn giản mà rất ít nhà trường làm, dù chi phí gần bằng không.
Mỗi khi có một tình huống hiểu nhầm hoặc một trải nghiệm đáng nhớ trong làm việc với đối tác nước ngoài, ghi lại theo bốn câu: chuyện gì xảy ra, mỗi bên hiểu thế nào, đã xử lý ra sao, và rút ra điều gì.
Sau hai năm, nhà trường sẽ có một tập tình huống thật, gắn với chính những đối tác mình làm việc cùng. Tập tài liệu này có giá trị hơn nhiều so với bất kỳ giáo trình chung nào, vì nó đúng bối cảnh.
Nó cũng là công cụ đào tạo tốt nhất cho người mới: đọc mười tình huống thật hiệu quả hơn nghe một buổi giảng về lý thuyết.
Đánh giá năng lực thế nào
Năng lực này khó đo bằng bài kiểm tra, nhưng có thể theo dõi qua ba loại dấu hiệu.
Dấu hiệu hành vi. Người có năng lực liên văn hoá tốt thường hỏi để làm rõ thay vì giả định, kiểm tra lại cách hiểu sau các cuộc trao đổi quan trọng, và điều chỉnh cách viết thư tuỳ đối tượng.
Dấu hiệu kết quả. Số hiểu nhầm phát sinh trong làm việc với đối tác, thời gian cần để đi tới thống nhất, và độ bền của các quan hệ do người đó phụ trách.
Tự đánh giá có cấu trúc. Một bộ câu hỏi ngắn để mỗi người tự nhìn lại sau mỗi hoạt động quốc tế, tập trung vào việc mình đã giả định gì và giả định đó có đúng không.
Không nên biến việc đánh giá thành xếp loại. Mục đích là giúp mỗi người nhận ra chỗ cần cải thiện, không phải để so sánh giữa các cá nhân.
Khi cần đối chiếu với khung năng lực chung, các tài liệu về giáo dục quốc tế của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) cung cấp nền tham chiếu.
Dữ liệu so sánh giữa các hệ thống giáo dục của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) hữu ích khi nhà trường muốn hiểu bối cảnh giáo dục của nước đối tác trước khi hợp tác.
Ba lỗi thường gặp
Biến đào tạo thành liệt kê khuôn mẫu. Nói rằng người nước này thế này, người nước kia thế kia sẽ tạo ra định kiến thay vì hiểu biết, và định kiến gây hại nhiều hơn là thiếu hiểu biết.
Chỉ đào tạo cho bộ phận hợp tác quốc tế. Người trực tiếp gặp người học quốc tế thường là giáo viên đứng lớp và nhân viên hành chính, không phải cán bộ phòng hợp tác.
Không tạo cơ hội áp dụng. Đào tạo mà không có hoạt động thật đi kèm sẽ không đọng lại gì sau vài tháng.
Tổng kết
Năng lực liên văn hoá cho giáo viên gồm bốn thành phần: nhận thức về chính mình, hiểu biết về khác biệt, kỹ năng giao tiếp thích ứng, và thái độ.
Nó không hình thành qua một buổi tập huấn mà qua chu trình tiếp xúc thật rồi rút kinh nghiệm có tổ chức.
Và công cụ hiệu quả nhất với chi phí thấp nhất là việc ghi lại các tình huống điển hình đã xảy ra trong chính hoạt động hợp tác của nhà trường.
Bước tiếp theo
Sau hoạt động quốc tế gần nhất của Quý trường, hãy dành ba mươi phút hỏi những người tham gia đúng một câu: có tình huống nào khiến anh chị bối rối hoặc bất ngờ không.
Ghi lại câu trả lời. Đó là trang đầu tiên của tập tình huống điển hình, và nó thường chứa nhiều bài học hơn cả một buổi tập huấn.
