Quốc tế hoá chương trình đào tạo thường bị hiểu thành việc dịch nội dung sang tiếng Anh hoặc mua một chương trình từ nước ngoài. Cả hai cách hiểu này đều dẫn tới kết quả không tương xứng với nguồn lực bỏ ra.
Bản chất của việc này là điều chỉnh nội dung và cách tổ chức để người học có được năng lực làm việc trong môi trường đa quốc gia, dù họ có ra nước ngoài hay không.
Bài hướng dẫn này nêu năm bước từ rà soát tới điều chỉnh, cùng cách đo kết quả để biết việc làm có hiệu quả hay không.
Bước một: xác định mục tiêu cụ thể
Trước khi chạm vào nội dung, cần trả lời câu hỏi việc này phục vụ điều gì.
Mục tiêu có thể là chuẩn bị cho người học đi học tiếp ở nước ngoài. Khi đó trọng tâm là khả năng chuyển đổi kết quả và năng lực học tập trong môi trường khác.
Hoặc là chuẩn bị cho người học làm việc trong môi trường quốc tế tại chỗ. Trọng tâm khác hẳn: năng lực làm việc với đồng nghiệp từ nhiều nền văn hoá, sử dụng chuẩn mực quốc tế trong công việc chuyên môn.
Hoặc là thu hút người học từ nước khác. Trọng tâm là nội dung không phụ thuộc bối cảnh địa phương và cách tổ chức phù hợp với người ngoài hệ thống.
Ba mục tiêu này không loại trừ nhau nhưng có thứ tự ưu tiên khác nhau, và việc không xác định rõ dẫn tới nỗ lực phân tán.
Với phần lớn nhà trường tại Việt Nam, mục tiêu thứ hai có giá trị thực tế lớn nhất và cũng ít được ưu tiên nhất, vì nó không tạo ra kết quả nhìn thấy được ngay.
Bước hai: rà soát nội dung hiện có
Đây là bước tốn thời gian nhất nhưng quyết định chất lượng của toàn bộ quá trình.
Với từng học phần, đặt bốn câu hỏi. Nội dung này có phụ thuộc bối cảnh trong nước không? Nếu có, phần nào phụ thuộc? Có chuẩn mực hoặc thực tiễn quốc tế nào liên quan tới nội dung này không? Người học sau khi hoàn thành có làm việc được trong môi trường quốc tế ở phần này không?
Phân loại kết quả thành ba nhóm. Nhóm không cần điều chỉnh vì nội dung đã mang tính phổ quát. Nhóm cần bổ sung góc nhìn quốc tế bên cạnh nội dung hiện có. Nhóm cần thay đổi đáng kể.
Ghi lại kết quả rà soát, vì nó là căn cứ cho việc lập kế hoạch và cũng là tài liệu đối chiếu về sau.
Kết quả thường gây bất ngờ theo hướng tích cực: phần lớn nội dung chuyên môn ở nhiều lĩnh vực đã mang tính phổ quát, và khối lượng cần điều chỉnh nhỏ hơn dự đoán ban đầu.
Việc rà soát nên do chính giảng viên phụ trách học phần thực hiện, với hướng dẫn thống nhất, thay vì giao cho một bộ phận chuyên trách làm thay.
Bước ba: điều chỉnh nội dung
Bốn hướng điều chỉnh dưới đây bao phủ phần lớn trường hợp.
Bổ sung góc nhìn so sánh. Thay vì chỉ trình bày cách làm trong nước, nêu thêm cách tiếp cận ở một hoặc hai hệ thống khác và lý do khác biệt. Đây là hướng có tỷ lệ giá trị trên công sức cao nhất.
Đưa chuẩn mực và thực tiễn quốc tế vào nội dung chuyên môn. Người học cần biết chuẩn nào đang được dùng phổ biến trong lĩnh vực của mình.
Dùng tài liệu tham khảo quốc tế bên cạnh giáo trình hiện có. Không cần thay toàn bộ; việc bổ sung một tới hai tài liệu cho mỗi học phần đã tạo khác biệt.
Thêm hoạt động đòi hỏi làm việc với nguồn bằng ngoại ngữ. Không nhất thiết chuyển sang dạy bằng tiếng Anh; việc yêu cầu đọc và xử lý tài liệu bằng ngoại ngữ đã nâng năng lực đáng kể.
Hướng thứ nhất nên được ưu tiên trong năm đầu. Nó không đòi hỏi thay đổi cấu trúc chương trình, không cần phê duyệt phức tạp, và tác động tới nhận thức của người học rõ rệt.
Bước bốn: điều chỉnh cách tổ chức
Nội dung chỉ là một nửa. Cách dạy và cách đánh giá cũng cần thay đổi tương ứng.
Tăng hoạt động nhóm và thảo luận. Năng lực làm việc trong môi trường đa văn hoá hình thành qua thực hành, không qua nghe giảng.
Đưa vào bài tập dạng dự án. Cách làm việc theo dự án phổ biến trong môi trường quốc tế và khác với cách học theo bài tập truyền thống.
Điều chỉnh cách đánh giá. Bổ sung các hình thức đánh giá quá trình bên cạnh đánh giá cuối kỳ.
Tạo cơ hội tiếp xúc với người từ hệ thống khác. Buổi trao đổi trực tuyến với lớp học ở nước khác, khách mời từ doanh nghiệp quốc tế. Những hoạt động này chi phí thấp và tác động lớn.
Hoạt động cuối cùng thường bị đánh giá thấp. Một buổi trao đổi trực tuyến kéo dài chín mươi phút với người học ở nước khác tạo ra trải nghiệm mà nhiều giờ giảng không thay thế được.
Bước năm: chuẩn bị đội ngũ
Không bước nào ở trên thực hiện được nếu đội ngũ không được chuẩn bị.
Đánh giá thực tế năng lực hiện có. Bao nhiêu giảng viên đọc được tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh, bao nhiêu người có kinh nghiệm làm việc trong môi trường quốc tế.
Tạo điều kiện tiếp xúc quốc tế. Tham gia hội thảo, dự án chung, hoặc các chương trình trao đổi ngắn hạn. Hiệu quả hơn nhiều so với các lớp đào tạo trong nước.
Tính thời gian chuẩn bị vào định mức công việc. Nếu coi là việc làm thêm, chỉ những người nhiệt tình nhất tham gia và họ sẽ dừng khi quá tải.
Tạo cơ chế chia sẻ trong đội ngũ. Người đã điều chỉnh thành công một học phần nên chia sẻ cách làm, vì đây là hình thức lan toả hiệu quả nhất.
Điểm thứ ba là điểm quyết định. Phần lớn nỗ lực quốc tế hoá thất bại không phải vì thiếu ý tưởng mà vì không ai có thời gian thực hiện.
Đo kết quả
Bốn chỉ số cho biết việc làm có hiệu quả hay không.
Số học phần đã điều chỉnh và mức độ điều chỉnh, theo phân loại ở bước hai.
Năng lực thực tế của người học tốt nghiệp, đo qua khả năng xử lý tài liệu chuyên ngành bằng ngoại ngữ và qua phản hồi từ nơi sử dụng lao động.
Tỷ lệ người học tiếp tục học ở nước ngoài và kết quả công nhận kết quả học tập của họ.
Phản hồi của chính giảng viên về việc điều chỉnh có làm việc dạy tốt hơn hay chỉ thêm việc.
Chỉ số cuối cùng ít được đo nhất nhưng quan trọng nhất cho tính bền vững. Nếu đội ngũ thấy việc điều chỉnh chỉ tạo thêm gánh nặng mà không cải thiện chất lượng dạy, quá trình sẽ dừng lại ngay khi hết áp lực từ trên xuống.
Về khung tham chiếu cho việc quốc tế hoá ở bậc đại học, tài liệu của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) nêu các nguyên tắc mà nhà trường có thể dựa vào khi lập kế hoạch.
Với số liệu so sánh về mức độ quốc tế hoá giữa các hệ thống giáo dục, dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) giúp đặt mục tiêu của mình vào bối cảnh thực tế.
Quốc tế hoá chương trình đào tạo không cần bắt đầu từ ngân sách lớn
Đây là hiểu nhầm phổ biến khiến nhiều nhà trường trì hoãn.
Ba việc không tốn chi phí đáng kể. Bổ sung góc nhìn so sánh vào bài giảng; yêu cầu người học đọc một tài liệu bằng ngoại ngữ mỗi học phần; tổ chức buổi trao đổi trực tuyến với lớp học ở nước khác.
Ba việc tốn chi phí trung bình. Mua tài liệu tham khảo quốc tế; mời khách mời từ doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài; hỗ trợ giảng viên tham gia hội thảo quốc tế.
Những việc tốn kém nhất là mua chương trình từ nước ngoài và tuyển giảng viên quốc tế, và đây cũng là những việc có tỷ lệ giá trị trên chi phí thấp nhất nếu nền tảng chưa có.
Thứ tự nên theo. Làm hết nhóm thứ nhất trong năm đầu, chuyển sang nhóm thứ hai từ năm thứ hai, và chỉ cân nhắc nhóm thứ ba khi hai nhóm trước đã tạo ra kết quả đo được.
Thứ tự này quan trọng vì nó cho phép nhà trường tích luỹ kinh nghiệm trước khi cam kết nguồn lực lớn, và cũng cho phép dừng lại nếu hướng đi không phù hợp.
Tổng kết
Quốc tế hoá chương trình đào tạo không phải là dịch nội dung sang tiếng Anh hay mua chương trình từ nước ngoài, mà là điều chỉnh nội dung và cách tổ chức để người học có năng lực làm việc trong môi trường đa quốc gia.
Bước rà soát nội dung hiện có quyết định chất lượng toàn bộ quá trình, và kết quả thường cho thấy khối lượng cần điều chỉnh nhỏ hơn dự đoán ban đầu.
Việc bổ sung góc nhìn so sánh là hướng nên ưu tiên trong năm đầu, vì nó không đòi hỏi thay đổi cấu trúc chương trình mà tác động tới nhận thức của người học rõ rệt.
Bước tiếp theo
Hãy chọn ba học phần và cho giảng viên phụ trách thực hiện bước rà soát với bốn câu hỏi nêu ở trên.
Kết quả của ba học phần này đủ để biết khối lượng công việc thực tế cho toàn bộ chương trình, và là căn cứ để lập kế hoạch cho năm tiếp theo.
