Chứng chỉ tiếng Anh là điều kiện đầu vào của gần như mọi chương trình giảng dạy bằng tiếng Anh, và cũng là phần hồ sơ mà người học tốn nhiều thời gian và chi phí nhất để chuẩn bị.
Bài viết này không so sánh các kỳ thi cụ thể, vì yêu cầu và mức quy đổi thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các trường. Thay vào đó, nó nêu cách chọn đúng và cách lập kế hoạch, để Quý vị không thi nhầm kỳ hoặc thi sai thời điểm.
Nguyên tắc đầu tiên: trường quyết định, không phải lời khuyên chung
Sai lầm phổ biến nhất là chọn kỳ thi trước rồi mới tìm trường.
Mỗi cơ sở giáo dục công bố danh sách chứng chỉ mình chấp nhận và mức yêu cầu tương ứng. Danh sách này khác nhau giữa các trường, và đôi khi khác nhau giữa các chương trình trong cùng một trường.
Vì vậy thứ tự đúng là: xác định danh sách trường quan tâm trước, đọc yêu cầu của từng nơi, rồi mới chọn kỳ thi nào phục vụ được nhiều lựa chọn nhất.
Nguồn duy nhất đáng tin cho phần này là trang tuyển sinh chính thức của từng trường. Lời khuyên chung trên diễn đàn hoặc từ người đi trước có thể đã lỗi thời, vì các trường điều chỉnh yêu cầu theo năm.
Sáu tiêu chí chọn kỳ thi
Tiêu chí một: được chấp nhận bởi tất cả các trường trong danh sách. Đây là tiêu chí loại trừ. Một kỳ thi rẻ hơn nhưng chỉ được nửa số trường chấp nhận sẽ khiến Quý vị phải thi thêm lần nữa.
Tiêu chí hai: phù hợp với thế mạnh của bản thân. Các kỳ thi khác nhau về cấu trúc, về tỷ trọng giữa bốn kỹ năng, và về hình thức làm bài. Một người viết tốt nhưng ngại nói trực tiếp sẽ có kết quả rất khác nhau giữa hai định dạng.
Cách kiểm tra rẻ nhất là làm một đề thi thử của mỗi kỳ thi đang cân nhắc, trong điều kiện gần với thi thật.
Tiêu chí ba: lịch thi và thời gian có kết quả. Nếu hạn nộp hồ sơ gần, thời gian trả kết quả trở thành yếu tố quyết định.
Tiêu chí bốn: địa điểm thi. Nếu phải di chuyển xa, chi phí và mệt mỏi ảnh hưởng tới kết quả.
Tiêu chí năm: chi phí. Không chỉ lệ phí thi mà cả chi phí ôn tập và khả năng phải thi lại.
Tiêu chí sáu: thời hạn hiệu lực. Đây là tiêu chí hay bị bỏ qua nhất và sẽ nói riêng ở mục dưới.
Thời hạn hiệu lực và cách tính
Phần lớn chứng chỉ tiếng Anh có thời hạn hiệu lực. Điều quan trọng là tính theo mốc nào.
Nhiều người tính theo ngày nộp hồ sơ. Cách tính này sai và có thể gây hậu quả nặng.
Cách tính đúng là theo ngày nhập học, và với một số hệ thống là theo ngày làm thủ tục nhập cảnh, tức muộn hơn ngày nộp hồ sơ nhiều tháng.
Ví dụ về hệ quả: một chứng chỉ còn hạn tại thời điểm nộp hồ sơ nhưng hết hạn trước ngày nhập học sẽ không được chấp nhận, và Quý vị phải thi lại trong giai đoạn bận rộn nhất.
Nguyên tắc an toàn là thi sao cho chứng chỉ còn hiệu lực ít nhất tới sau ngày nhập học dự kiến, cộng thêm một khoảng dự phòng.
Lập kế hoạch thi chứng chỉ tiếng Anh
Tính lùi từ hạn nộp hồ sơ là cách lập kế hoạch ít rủi ro nhất.
Mười hai tháng trước hạn: làm bài kiểm tra trình độ để biết mình đang ở đâu so với mức yêu cầu. Đây là bước quyết định toàn bộ kế hoạch, vì khoảng cách quyết định thời gian cần ôn.
Chín tới sáu tháng trước hạn: ôn tập tập trung. Thời gian cụ thể tuỳ khoảng cách giữa trình độ hiện tại và mức yêu cầu.
Sáu tháng trước hạn: lần thi thứ nhất. Đặt lịch thi sớm hơn mức cần thiết là quyết định quan trọng nhất trong toàn bộ kế hoạch.
Bốn tháng trước hạn: nếu chưa đạt, còn đủ thời gian ôn thêm và thi lại.
Ba tháng trước hạn: lần thi thứ hai nếu cần.
Lý do nên thi sớm rất đơn giản: hầu như không ai đạt mức mong muốn ngay lần đầu. Kế hoạch chỉ có một lần thi là kế hoạch không có phương án dự phòng.
Ôn tập thế nào cho hiệu quả
Ba nguyên tắc áp dụng cho mọi kỳ thi.
Ôn theo định dạng đề, không chỉ ôn tiếng Anh nói chung. Các kỳ thi này đo khả năng làm bài trong điều kiện cụ thể. Người giỏi tiếng Anh nhưng không quen định dạng vẫn có kết quả thấp hơn khả năng thật.
Làm đề trong điều kiện giống thi thật. Đúng thời gian, không dừng giữa chừng, không tra cứu. Đây là cách duy nhất biết được mình xử lý áp lực thời gian ra sao.
Xác định kỹ năng yếu nhất và dồn thời gian cho nó. Nhiều kỳ thi yêu cầu mức tối thiểu cho từng kỹ năng, nên một kỹ năng yếu có thể khiến toàn bộ kết quả không dùng được, dù tổng điểm cao.
Về việc học ở trung tâm hay tự học, không có đáp án chung. Điều đáng lưu ý là bất kỳ hình thức nào cũng cần thời gian tự luyện đều đặn, và không hình thức nào rút ngắn được quá trình một cách đáng kể.
Khi không đạt mức yêu cầu
Tình huống này rất phổ biến và có ba hướng xử lý.
Hướng thứ nhất: thi lại. Hợp lý khi khoảng cách nhỏ và còn thời gian. Cần xác định rõ kỹ năng nào kéo điểm xuống và tập trung vào đó, thay vì ôn lại toàn bộ.
Hướng thứ hai: tìm chương trình có yêu cầu phù hợp hơn. Không phải chương trình nào cũng đặt cùng một ngưỡng. Đây không phải hạ tiêu chuẩn mà là chọn lựa chọn khả thi.
Hướng thứ ba: chương trình dự bị ngôn ngữ. Nhiều cơ sở có khoá học tiếng trước khi vào chương trình chính. Cần kiểm tra kỹ hai điều: hoàn thành khoá này có được vào thẳng chương trình chính không, và tổng chi phí phát sinh là bao nhiêu.
Hướng thứ ba đáng cân nhắc nhưng cũng cần thận trọng, vì nó kéo dài thời gian và tăng chi phí đáng kể.
Các trường hợp được miễn chứng chỉ
Không phải ai cũng bắt buộc phải có chứng chỉ tiếng Anh. Nhiều cơ sở có quy định miễn trong một số trường hợp, và việc kiểm tra trước có thể tiết kiệm nhiều tháng cùng một khoản chi phí đáng kể.
Trường hợp thứ nhất: đã học bằng tiếng Anh. Nếu Quý vị đã hoàn thành một chương trình đào tạo giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh, nhiều trường chấp nhận thư xác nhận từ cơ sở đó thay cho chứng chỉ. Điều kiện thường gồm thời lượng tối thiểu và mốc thời gian gần đây.
Trường hợp thứ hai: mang quốc tịch hoặc đã học tại nước nói tiếng Anh. Quy định khác nhau giữa các nơi và thường có điều kiện kèm theo.
Trường hợp thứ ba: chương trình có kỳ kiểm tra riêng. Một số cơ sở tổ chức bài kiểm tra nội bộ hoặc phỏng vấn thay cho chứng chỉ tiêu chuẩn.
Trường hợp thứ tư: chương trình dự bị. Hoàn thành khoá dự bị ngôn ngữ của chính cơ sở đó thường được công nhận thay cho chứng chỉ bên ngoài.
Điều cần lưu ý: quy định miễn phải được xác nhận bằng văn bản từ nhà trường trước khi Quý vị quyết định không thi. Thông tin nghe được từ người đi trước hoặc từ diễn đàn không đủ làm căn cứ, vì các quy định này thay đổi thường xuyên và khác nhau giữa các chương trình trong cùng một trường.
Bốn lỗi hay gặp
Thi quá muộn. Lỗi phổ biến nhất và tốn kém nhất, vì nó không để lại phương án nào khi kết quả chưa đạt.
Không kiểm tra danh sách chứng chỉ trường chấp nhận. Dẫn tới việc có chứng chỉ nhưng không dùng được.
Chỉ nhìn tổng điểm, bỏ qua yêu cầu từng kỹ năng. Nhiều hồ sơ bị từ chối vì một kỹ năng dưới ngưỡng dù tổng điểm đạt.
Nhầm mốc tính thời hạn hiệu lực. Đã phân tích ở trên, và hậu quả thường xuất hiện ở thời điểm muộn nhất.
Với những câu hỏi liên quan tới việc chương trình và bằng cấp được công nhận ra sao, khuôn khổ của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) là nguồn nên tự đọc.
Nếu Quý vị đang cân nhắc giữa nhiều quốc gia, dữ liệu so sánh hệ thống giáo dục của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho biết bối cảnh về ngôn ngữ giảng dạy phổ biến ở từng nơi.
Chứng chỉ tiếng Anh dùng cho những mục đích nào khác
Nhiều người chỉ nghĩ tới chứng chỉ như điều kiện nộp hồ sơ, nhưng nó còn được dùng ở vài chỗ khác, và biết trước giúp Quý vị chọn kỳ thi tốt hơn.
Thủ tục sau khi được nhận. Ở một số hệ thống, chứng chỉ còn được dùng trong khâu làm thủ tục nhập cảnh, và danh sách chứng chỉ được chấp nhận ở khâu này có thể hẹp hơn danh sách của nhà trường. Cần kiểm tra cả hai danh sách trước khi chọn kỳ thi.
Xét học bổng. Một số học bổng đặt yêu cầu cao hơn mức đầu vào của chương trình. Nếu Quý vị dự định nộp học bổng, nên nhắm mức cao hơn ngay từ đầu thay vì thi lại sau.
Miễn học phần ngôn ngữ. Nhiều chương trình yêu cầu người học chưa đạt một mức nhất định phải học thêm học phần tiếng, tốn cả thời gian lẫn chi phí. Đạt mức cao hơn ngay từ đầu giúp tránh khoản này.
Xin việc sau tốt nghiệp. Ở một số ngành và một số nước, chứng chỉ vẫn được dùng trong hồ sơ ứng tuyển hoặc trong thủ tục hành nghề.
Bốn mục đích này có thể yêu cầu bốn mức khác nhau. Cách lập kế hoạch hợp lý là xác định mức cao nhất trong số đó và nhắm tới mức ấy, thay vì chỉ nhắm mức tối thiểu để được nhận rồi phát hiện thiếu ở các khâu sau.
Chênh lệch công sức giữa mức tối thiểu và mức cao hơn một bậc thường không lớn, trong khi lợi ích thì trải ra nhiều khâu.
Tổng kết
Chứng chỉ tiếng Anh nên chọn theo danh sách mà các trường trong danh sách của Quý vị chấp nhận, không theo lời khuyên chung.
Trong sáu tiêu chí chọn kỳ thi, tiêu chí hay bị bỏ qua nhất là thời hạn hiệu lực, và cách tính đúng là tính tới ngày nhập học chứ không phải ngày nộp hồ sơ.
Và quyết định quan trọng nhất trong toàn bộ kế hoạch là đặt lịch thi lần đầu sớm hơn mức tưởng là cần thiết.
Bước tiếp theo
Hãy mở trang tuyển sinh của ba trường Quý vị quan tâm nhất và chép ra ba thông tin cho mỗi nơi: danh sách chứng chỉ được chấp nhận, mức yêu cầu tổng, và mức yêu cầu tối thiểu cho từng kỹ năng.
Bảng ba dòng đó sẽ cho biết ngay nên thi kỳ nào và cần đạt mức nào, thay vì phải đoán.
