Bài luận cá nhân là phần duy nhất trong hồ sơ mà Quý vị hoàn toàn kiểm soát được. Điểm số đã cố định, bảng điểm không sửa được, thư giới thiệu do người khác viết. Bài luận là chỗ Quý vị tự nói về mình.
Chính vì vậy nó cũng là phần chịu nhiều áp lực nhất và bị viết hỏng nhiều nhất. Bài hướng dẫn này nêu cấu trúc, cách chọn nội dung, và những lỗi lặp lại.
Người đọc muốn tìm gì
Trước khi bàn cách viết, cần hiểu bài luận được đọc trong hoàn cảnh nào.
Người đọc là thành viên hội đồng tuyển sinh, đọc hàng trăm bài trong một mùa, mỗi bài vài phút. Họ không tìm áng văn hay. Họ tìm ba thứ.
Thứ nhất: Quý vị có thực sự hiểu mình đang chọn gì không. Một người biết rõ chương trình dạy gì và vì sao mình phù hợp thì khả năng theo học tới cùng cao hơn nhiều.
Thứ hai: Quý vị là người thế nào khi gặp khó khăn. Không phải thành tích, mà cách xử lý khi mọi thứ không thuận.
Thứ ba: Quý vị viết được không. Ở phần lớn chương trình, khả năng diễn đạt mạch lạc là điều kiện để học được.
Ba thứ này quyết định cách chọn nội dung.
Cấu trúc bốn phần
Phần mở: một tình huống cụ thể. Không mở bằng lời khẳng định chung. Hãy bắt đầu bằng một khoảnh khắc thật, có thời gian, địa điểm, việc đang xảy ra. Đoạn mở quyết định người đọc có đọc tiếp với sự chú ý hay không.
Phần thân thứ nhất: chuyện gì đã xảy ra và Quý vị đã làm gì. Kể diễn biến, nêu quyết định của mình, và nói rõ kết quả, kể cả khi kết quả không như mong đợi.
Phần thân thứ hai: điều đó dẫn tới đâu. Trải nghiệm ấy thay đổi cách nhìn của Quý vị thế nào, và vì sao nó dẫn tới lựa chọn ngành học hiện tại. Đây là phần kết nối câu chuyện với hồ sơ.
Phần kết: vì sao là chương trình này. Nêu cụ thể: môn học nào, hướng nghiên cứu nào, cơ hội nào của chương trình đó phù hợp với điều Quý vị vừa trình bày. Phần này phải viết riêng cho từng trường.
Bốn phần này không cần cân bằng về độ dài. Phần thân thứ nhất thường dài nhất.
Chọn câu chuyện nào
Đây là quyết định quan trọng hơn cả cách viết.
Nên chọn chuyện nhỏ và thật. Một buổi làm việc cụ thể, một dự án không thành, một lần phải chọn giữa hai phương án. Chuyện nhỏ dễ kể chi tiết, và chi tiết mới tạo được sự tin cậy.
Nên chọn chuyện Quý vị là người trong cuộc, không phải người quan sát. Người đọc cần thấy hành động và quyết định của chính Quý vị.
Nên chọn chuyện dẫn được tới ngành học. Không cần liên hệ trực tiếp, nhưng phải có đường nối hợp lý.
Không nên chọn chuyện quá lớn. Những chủ đề rộng như hoài bão thay đổi xã hội thường dẫn tới lời lẽ chung chung.
Không nên chọn chuyện chỉ để gây xúc động. Một câu chuyện khó khăn được kể mà không nói tới cách Quý vị ứng phó sẽ không trả lời được câu hỏi người đọc quan tâm.
Một cách kiểm tra đơn giản: nếu câu chuyện Quý vị chọn có thể được viết y hệt bởi một người khác, thì đó chưa phải câu chuyện của riêng Quý vị.
Bài luận cá nhân và những lỗi mất điểm
Liệt kê thành tích. Thành tích đã có trong hồ sơ năng lực. Lặp lại chúng trong bài luận là lãng phí chỗ mà lẽ ra dành cho điều hồ sơ không nói được.
Mở đầu bằng câu trích dẫn danh nhân. Người đọc đã gặp cách mở này hàng trăm lần. Nó không cho biết gì về Quý vị.
Dùng từ ngữ hoa mỹ để che nội dung mỏng. Câu văn cầu kỳ khiến người đọc mất công giải mã và thường phản tác dụng.
Viết chung một bài cho mọi trường. Người đọc nhận ra ngay khi phần “vì sao chọn trường này” không nhắc tới điều gì cụ thể của trường họ.
Nói điều mình nghĩ hội đồng muốn nghe. Những bài viết theo công thức đều giống nhau và đều bị quên ngay.
Sai lỗi cơ bản. Lỗi chính tả và ngữ pháp trong bài luận gửi tới chương trình học bằng ngoại ngữ là tín hiệu xấu về khả năng theo học.
Nhờ người khác viết hộ. Ngoài vấn đề trung thực, bài do người khác viết thường không khớp với phần còn lại của hồ sơ, và sự lệch đó dễ nhận ra hơn nhiều người tưởng.
Quy trình viết và sửa
Bài luận tốt hầu như luôn là kết quả của nhiều vòng sửa, không phải của một lần viết xuất thần.
Vòng một: viết tự do. Kể lại câu chuyện mà không quan tâm độ dài hay câu chữ. Mục tiêu là đưa hết nội dung ra giấy.
Vòng hai: cắt. Bỏ những đoạn không phục vụ ba thứ người đọc tìm. Thường phải cắt tới một phần ba.
Vòng ba: làm rõ. Thay những câu khái quát bằng chi tiết cụ thể. Thay tính từ bằng sự việc.
Vòng bốn: đọc to. Câu nào đọc lên thấy trúc trắc thì viết lại. Cách này phát hiện được nhiều vấn đề mà đọc thầm bỏ qua.
Vòng năm: nhờ hai người đọc. Một người biết rõ Quý vị, để kiểm tra bài có giống con người thật không. Một người không biết gì về Quý vị, để kiểm tra bài có tự đứng được không.
Nên có khoảng nghỉ ít nhất vài ngày giữa vòng một và vòng hai. Đọc lại sau khi đã quên bản nháp giúp nhìn ra vấn đề rõ hơn nhiều.
Viết bằng ngoại ngữ
Nếu bài luận nộp bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác, có ba nguyên tắc riêng.
Viết trực tiếp bằng ngôn ngữ đó nếu đủ khả năng. Viết tiếng Việt rồi dịch thường cho ra văn bản đúng ngữ pháp nhưng lạ về cách diễn đạt.
Ưu tiên câu ngắn và rõ. Câu phức tạp làm tăng khả năng sai và giảm khả năng người đọc nắm được ý.
Nhờ người thạo ngôn ngữ rà soát, không nhờ viết lại. Rà soát giữ được giọng của Quý vị; viết lại thì không.
Nếu dùng công cụ hỗ trợ, cần đọc kỹ và tự chịu trách nhiệm với từng câu. Một bài luận nghe không giống người viết sẽ làm hỏng ấn tượng về toàn bộ hồ sơ.
Đọc kỹ đề bài
Phần lớn chương trình có yêu cầu cụ thể về bài luận: câu hỏi cần trả lời, giới hạn số từ, đôi khi cả định dạng.
Trả lời đúng câu hỏi được đặt ra. Một bài luận hay nhưng không trả lời đề bài sẽ bị đánh giá thấp hơn một bài trung bình nhưng đúng trọng tâm.
Tôn trọng giới hạn số từ. Vượt quá cho thấy Quý vị không đọc kỹ hướng dẫn, hoặc không biết cắt.
Nếu có nhiều câu hỏi, trả lời đủ tất cả, và phân bổ độ dài hợp lý giữa các câu.
Với những nội dung liên quan tới việc bằng cấp có được công nhận khi về nước hay không, Quý vị có thể tự tìm hiểu qua khuôn khổ của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO), và điều này giúp phần “vì sao chọn chương trình này” có căn cứ hơn.
Thông tin so sánh về hệ thống giáo dục các nước của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng hữu ích khi Quý vị muốn nêu lý do chọn một quốc gia cụ thể.
Tổng kết
Bài luận cá nhân nên trả lời ba câu hỏi của người đọc: Quý vị có hiểu mình đang chọn gì không, Quý vị xử lý khó khăn thế nào, và Quý vị diễn đạt được không.
Cách hiệu quả nhất là chọn một câu chuyện nhỏ, thật, mà Quý vị là người trong cuộc, rồi kể bằng chi tiết cụ thể thay vì bằng lời khái quát.
Và phần “vì sao là chương trình này” bắt buộc phải viết riêng cho từng trường.
Bước tiếp theo
Hãy viết ra ba tình huống cụ thể trong hai năm gần đây mà Quý vị đã phải ra một quyết định khó, mỗi tình huống ba dòng.
Một trong ba tình huống đó rất có thể là câu chuyện cho bài luận, và cách chọn này an toàn hơn nhiều so với ngồi nghĩ xem nên viết chủ đề gì cho ấn tượng.
