Chương trình liên kết đào tạo là hình thức hợp tác trong đó một cơ sở giáo dục tại Việt Nam và một cơ sở nước ngoài cùng tổ chức đào tạo, và người học nhận bằng của một hoặc cả hai bên. Đây là hình thức hợp tác sâu nhất, mang lại giá trị lớn nhất, và cũng chịu điều chỉnh pháp lý chặt nhất.
Bài viết này trình bày khung điều kiện ở mức nguyên tắc, để nhà trường biết mình cần chuẩn bị gì trước khi bước vào quy trình chính thức.
Cần nói rõ ngay: quy định về lĩnh vực này được cập nhật theo thời gian. Mọi thông tin dưới đây chỉ nhằm giúp nhà trường hình dung phạm vi công việc. Trước khi triển khai, phải tra cứu văn bản đang có hiệu lực tại cổng thông tin của cơ quan quản lý giáo dục và nên có ý kiến pháp lý chuyên môn.
Phân biệt các hình thức hợp tác
Trước khi bàn tới điều kiện, cần xác định đúng hình thức, vì mỗi hình thức chịu mức điều chỉnh khác nhau.
Hợp tác trao đổi. Người học của bên này sang học một thời gian ở bên kia, kết quả được công nhận theo thoả thuận. Mức điều chỉnh nhẹ nhất.
Hợp tác chuyên môn. Trao đổi giảng viên, nghiên cứu chung, đồng tổ chức hội thảo. Không tạo ra chương trình đào tạo mới.
Chương trình liên kết đào tạo. Hai bên cùng tổ chức một chương trình có cấp bằng. Đây là hình thức bài viết đang bàn và là hình thức chịu điều chỉnh chặt nhất.
Cơ sở giáo dục có vốn nước ngoài. Một pháp nhân riêng, khác hẳn về bản chất, không thuộc phạm vi bài này.
Nhầm lẫn giữa hình thức thứ nhất và thứ ba là sai lầm hay gặp. Một chương trình có cấp bằng sẽ luôn thuộc phạm vi cần cấp phép, dù hai bên gọi tên nó là gì trong thoả thuận.
Bốn nhóm điều kiện
Khung điều kiện thường xoay quanh bốn nhóm dưới đây. Nội dung chi tiết của từng nhóm cần tra ở văn bản đang có hiệu lực.
Nhóm một: tư cách của hai bên. Cơ sở trong nước phải được phép đào tạo ở trình độ và ngành tương ứng. Cơ sở nước ngoài phải được cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại công nhận, và chương trình liên quan phải nằm trong phạm vi công nhận đó.
Đây là nhóm có tính loại trừ. Không đạt ở đây thì không cần xét các nhóm sau.
Nhóm hai: chương trình đào tạo. Nội dung, thời lượng, chuẩn đầu ra phải đáp ứng yêu cầu của cả hai hệ thống. Phần khó nhất thường là dung hoà giữa yêu cầu về khối lượng kiến thức bắt buộc trong nước và cấu trúc chương trình của phía nước ngoài.
Nhóm ba: điều kiện bảo đảm chất lượng. Đội ngũ giảng dạy đạt yêu cầu về trình độ và năng lực ngoại ngữ, cơ sở vật chất phù hợp, tài liệu học tập đầy đủ.
Nhóm bốn: điều kiện tuyển sinh và người học. Chuẩn đầu vào, trong đó có yêu cầu về năng lực ngoại ngữ, phải được xác định rõ và công bố công khai.
Hồ sơ và quy trình
Quy trình xin phép thường gồm ba giai đoạn, và tổng thời gian nên được dự trù rộng rãi.
Giai đoạn chuẩn bị. Hai bên thống nhất nội dung chương trình, phương án tổ chức, phân chia trách nhiệm và tài chính. Đây là giai đoạn dài nhất và hầu như luôn kéo dài hơn dự kiến, vì cần nhiều vòng trao đổi giữa hai hệ thống có cách tổ chức khác nhau.
Giai đoạn lập hồ sơ. Tập hợp tài liệu chứng minh đủ bốn nhóm điều kiện, kèm bản dịch và hợp thức hoá theo yêu cầu. Phần giấy tờ từ phía nước ngoài thường mất nhiều thời gian nhất vì phụ thuộc lịch làm việc của họ.
Giai đoạn thẩm định và cấp phép. Cơ quan quản lý xem xét hồ sơ, có thể yêu cầu bổ sung hoặc giải trình.
Kinh nghiệm chung là toàn bộ quá trình từ khi hai bên bắt đầu bàn tới khi tuyển sinh khoá đầu thường tính bằng năm, không phải bằng tháng. Nhà trường nên lập kế hoạch với mốc thời gian thực tế thay vì kỳ vọng nhanh.
Những chỗ hay vướng
Vướng về công nhận của phía nước ngoài. Đối tác được công nhận ở cấp cơ sở nhưng chương trình cụ thể lại không nằm trong phạm vi. Cách phòng ngừa là kiểm tra ở cấp chương trình ngay từ bước thẩm định đối tác.
Vướng về dung hoà chương trình. Yêu cầu về khối lượng kiến thức bắt buộc của hai hệ thống có thể cộng lại vượt quá thời lượng hợp lý cho người học. Cần xử lý ngay ở giai đoạn thiết kế, không để tới lúc nộp hồ sơ.
Vướng về năng lực ngoại ngữ của người học. Đặt ngưỡng quá cao thì không tuyển được; đặt quá thấp thì người học không theo nổi chương trình. Đây là bài toán không có đáp án chung, nhưng có một nguyên tắc: ngưỡng đầu vào phải đi kèm phương án hỗ trợ ngôn ngữ trong quá trình học.
Vướng về đội ngũ giảng dạy. Yêu cầu giảng viên vừa đạt trình độ chuyên môn vừa giảng dạy được bằng ngoại ngữ thu hẹp đáng kể danh sách người đủ điều kiện. Nên bắt đầu chuẩn bị đội ngũ từ trước khi lập hồ sơ, không phải sau khi được cấp phép.
Vướng về giấy tờ từ phía đối tác. Các loại xác nhận, hợp thức hoá lãnh sự đều mất thời gian và phụ thuộc bên thứ ba.
Chương trình liên kết đào tạo và quyền lợi người học
Phần này thường được xem là thủ tục nhưng thực chất là phần quan trọng nhất, vì nó quyết định giá trị thật của chương trình với người học.
Bằng cấp do ai cấp. Cần nói rõ ngay từ khi tuyển sinh: bằng của cơ sở nước ngoài, bằng của cơ sở trong nước, hay cả hai. Ba trường hợp này có giá trị sử dụng khác nhau.
Bằng có được công nhận không. Nếu người học dự định sử dụng bằng để học tiếp hoặc làm việc ở nước thứ ba, cần biết trước khả năng công nhận. Khuôn khổ chung của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) là nơi tìm hiểu cách các nước tổ chức việc công nhận văn bằng.
Phương án khi chương trình dừng. Đây là nội dung ít ai muốn bàn nhưng bắt buộc phải có. Nếu chương trình bị dừng giữa chừng, người học đang theo học sẽ được xử lý thế nào. Điều khoản này phải có trong thoả thuận giữa hai bên và phải được công bố cho người học.
Chi phí và nguyên tắc điều chỉnh. Học phí của chương trình liên kết thường cao hơn chương trình thông thường. Cần công bố rõ mức phí, các khoản kèm theo, và nguyên tắc điều chỉnh theo năm.
Vận hành sau khi được cấp phép
Được cấp phép là mốc khởi đầu chứ không phải đích đến. Bốn nội dung dưới đây quyết định chương trình có bền hay không.
Duy trì điều kiện đã cam kết. Đội ngũ giảng dạy, cơ sở vật chất, chương trình đào tạo đều phải giữ đúng như hồ sơ. Thay đổi đáng kể ở bất kỳ yếu tố nào đều cần xem xét lại về mặt thủ tục.
Bảo đảm chất lượng liên tục. Cần cơ chế thu thập phản hồi của người học theo từng học kỳ, và cơ chế đối chiếu kết quả học tập với chuẩn đầu ra đã công bố.
Giữ nhịp làm việc với đối tác. Một chương trình liên kết đòi hỏi trao đổi thường xuyên hơn nhiều so với các hình thức hợp tác khác: về đề cương, về đánh giá, về công nhận kết quả từng kỳ. Cần đầu mối chuyên trách chứ không kiêm nhiệm.
Chuẩn bị cho kỳ gia hạn. Giấy phép có thời hạn. Việc chuẩn bị hồ sơ gia hạn nên bắt đầu sớm, và toàn bộ dữ liệu về quá trình vận hành cần được lưu trữ có hệ thống ngay từ khoá đầu tiên thay vì thu thập hồi cứu khi sắp hết hạn.
Kinh nghiệm chung là chi phí vận hành và duy trì một chương trình liên kết thường bị đánh giá thấp ở giai đoạn lập kế hoạch. Nên dự trù phần này ở mức rộng rãi ngay từ đầu.
Chuẩn bị trước khi bước vào quy trình
Với nhà trường đang cân nhắc, năm việc dưới đây nên hoàn thành trước khi tiếp xúc chính thức với cơ quan quản lý.
Thẩm định kỹ đối tác, đặc biệt ở phần công nhận cấp chương trình.
Đánh giá thật đội ngũ. Bao nhiêu giảng viên đủ điều kiện tham gia, và cần bổ sung bao nhiêu.
Dự trù ngân sách đầy đủ, gồm cả chi phí chuẩn bị hồ sơ, dịch thuật, hợp thức hoá, và chi phí duy trì trong giai đoạn chưa tuyển sinh.
Xác định quy mô tuyển sinh thực tế. Một chương trình liên kết cần đủ số người học để vận hành bền vững, nhưng đặt chỉ tiêu quá cao rồi không tuyển đủ cũng tạo ra vấn đề riêng.
Tham khảo trường đã làm. Trao đổi với một cơ sở đã triển khai chương trình liên kết là cách rút ngắn thời gian học hỏi hiệu quả nhất, và phần lớn các trường sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm.
Các báo cáo chính sách giáo dục quốc tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cung cấp bối cảnh về cách các nước tổ chức hình thức hợp tác này.
Tổng kết
Chương trình liên kết đào tạo là hình thức hợp tác sâu nhất và chịu điều chỉnh pháp lý chặt nhất, với bốn nhóm điều kiện xoay quanh tư cách hai bên, chương trình, bảo đảm chất lượng, và tuyển sinh.
Thời gian từ lúc bàn tới lúc tuyển sinh khoá đầu thường tính bằng năm. Phần hay vướng nhất là công nhận ở cấp chương trình của phía nước ngoài và việc dung hoà hai chương trình đào tạo.
Và phần quan trọng nhất với người học không nằm ở thủ tục, mà ở ba câu hỏi: bằng do ai cấp, bằng có được công nhận ở đâu, và điều gì xảy ra nếu chương trình dừng.
Bước tiếp theo
Trước khi đầu tư thời gian vào việc lập hồ sơ, hãy xác minh đúng một điều: chương trình cụ thể của đối tác nước ngoài có nằm trong phạm vi được cơ quan quản lý nước họ công nhận hay không.
Đây là điều kiện có tính loại trừ. Thời gian kiểm tra phụ thuộc vào cơ quan, hệ thống thông tin và hồ sơ của từng đối tác; vì vậy nhà trường nên xác minh trước khi đầu tư nguồn lực cho các bước tiếp theo.
Sau khi xác minh xong, việc thứ hai nên làm là tra cứu văn bản quy phạm đang có hiệu lực tại cổng thông tin của cơ quan quản lý giáo dục, và lập danh mục những tài liệu cần chuẩn bị. Danh mục này sẽ cho Quý trường ước lượng thực tế về khối lượng công việc phía trước, và thường là căn cứ thuyết phục nhất khi trình ban giám hiệu về nguồn lực cần thiết cho giai đoạn chuẩn bị.
Một lưu ý cuối: hãy lưu lại toàn bộ tài liệu tra cứu kèm ngày tra, vì quy định có thể được sửa đổi trong khoảng thời gian Quý trường chuẩn bị hồ sơ.
