Hợp tác với trường Đức là hướng đi có sức hấp dẫn rõ ràng: chất lượng đào tạo được công nhận rộng rãi, chi phí học tập ở nhiều cơ sở thấp hơn đáng kể so với các hệ thống nói tiếng Anh, và mối liên hệ chặt chẽ giữa đào tạo với công nghiệp.
Tuy nhiên, hệ thống này vận hành theo những nguyên tắc khác hẳn mô hình mà phần lớn người làm giáo dục tại Việt Nam quen thuộc, và việc áp dụng cách làm việc quen thuộc thường dẫn tới thất bại ở giai đoạn đầu.
Bài viết này nêu bốn đặc điểm quan trọng nhất, những rào cản thực tế, và cách tiếp cận phù hợp.
Đặc điểm một: hệ thống phân quyền cho từng bang
Đây là điểm khác biệt nền tảng và ảnh hưởng tới mọi khía cạnh của việc hợp tác.
Giáo dục thuộc thẩm quyền của từng bang, không thuộc cấp liên bang. Mỗi bang có quy định riêng về chương trình, về điều kiện đầu vào, và về nhiều nội dung khác.
Hệ quả thực tế. Một thoả thuận hay một cách làm áp dụng được ở bang này có thể không áp dụng được ở bang khác. Việc giả định rằng cả nước có một bộ quy tắc chung là sai lầm phổ biến nhất.
Cần kiểm tra ở cấp bang những nội dung về công nhận văn bằng, về điều kiện đầu vào, và về học phí.
Điểm cần lưu ý trong đàm phán. Đối tác sẽ tham chiếu tới quy định của bang mình, và việc so sánh với một cơ sở ở bang khác thường không có ý nghĩa.
Vì đặc điểm này, việc chọn đối tác nên bắt đầu từ việc tìm hiểu bang đó có quy định thế nào, trước khi tìm hiểu về cơ sở đào tạo cụ thể.
Đặc điểm hai: hai loại cơ sở đào tạo với định hướng khác nhau
Hệ thống Đức có hai nhóm cơ sở ở bậc cao, và việc phân biệt chúng quan trọng với việc tư vấn.
Nhóm định hướng nghiên cứu. Chương trình thiên về lý thuyết và nghiên cứu, có quyền đào tạo bậc tiến sĩ.
Nhóm định hướng ứng dụng. Chương trình gắn chặt với thực tiễn nghề nghiệp, có giai đoạn thực tập bắt buộc, và giảng viên thường có kinh nghiệm làm việc trong ngành.
Cả hai đều cấp văn bằng có giá trị tương đương, và đây là điểm cần nói rõ với gia đình, vì nhiều người mặc định nhóm thứ nhất tốt hơn.
Với phần lớn người học Việt Nam, nhóm định hướng ứng dụng thường phù hợp hơn, vì mục tiêu chủ yếu là làm việc sau tốt nghiệp chứ không phải theo đuổi nghiên cứu.
Việc tư vấn sai ở điểm này khá phổ biến và dẫn tới việc người học vào một chương trình không phù hợp với mục tiêu của mình.
Đặc điểm ba: yêu cầu về ngôn ngữ
Đây là rào cản thực tế lớn nhất và cũng là nội dung bị đánh giá thấp nhất khi lập kế hoạch.
Nhiều chương trình vẫn giảng dạy bằng tiếng Đức, đặc biệt ở bậc cử nhân. Số chương trình bằng tiếng Anh tăng lên nhưng tập trung ở bậc cao hơn và ở một số lĩnh vực nhất định.
Ngưỡng ngôn ngữ cần đạt là ngưỡng học thuật, cao hơn nhiều so với ngưỡng giao tiếp thông thường. Thời gian cần để đạt được, với người bắt đầu từ đầu, thường tính bằng nhiều năm chứ không phải nhiều tháng.
Kể cả với chương trình bằng tiếng Anh, tiếng Đức vẫn cần cho đời sống hằng ngày, cho việc thực tập, và cho cơ hội việc làm sau tốt nghiệp.
Hệ quả với nhà trường trong nước. Nếu muốn hợp tác thực chất, việc xây dựng chương trình đào tạo tiếng Đức là điều kiện tiên quyết, không phải một hoạt động bổ trợ.
Đây là lý do nhiều thoả thuận với đối tác Đức được ký nhưng số người học thực tế chuyển sang rất ít. Khoảng cách nằm ở ngôn ngữ chứ không ở nội dung thoả thuận.
Đặc điểm bốn: yêu cầu về nền tảng học vấn
Hệ thống Đức có yêu cầu cụ thể về nền tảng học vấn trước khi vào bậc đại học, và yêu cầu này khác với nhiều hệ thống khác.
Bằng tốt nghiệp phổ thông của Việt Nam thường không đủ để vào thẳng. Người học có thể cần hoàn thành một giai đoạn chuẩn bị, hoặc cần đã học một số học kỳ tại bậc đại học trong nước.
Các điều kiện cụ thể phụ thuộc vào bang và vào ngành học, nên phải kiểm tra cho từng trường hợp.
Hệ quả với chương trình chuyển tiếp. Việc thiết kế chương trình để người học hoàn thành một số học kỳ trong nước rồi chuyển sang là mô hình phù hợp với hệ thống này.
Giai đoạn chuẩn bị kéo dài thêm thời gian và chi phí, và điều này cần được nêu rõ với gia đình từ đầu.
Điểm này nên được xác minh ở nguồn chính thức cho từng ngành và từng bang, vì thông tin khái quát thường không đủ chính xác để tư vấn.
Cách tiếp cận đối tác Đức
Bốn điểm về cách làm việc giúp giai đoạn đầu thuận lợi hơn.
Chuẩn bị đề xuất cụ thể và có căn cứ. Cách trao đổi trong môi trường này thiên về nội dung và chi tiết. Một đề xuất chung chung về mong muốn hợp tác hiếm khi nhận được phản hồi.
Chấp nhận nhịp quyết định chậm. Các quyết định thường đi qua nhiều cấp và có quy trình rõ ràng. Việc thúc giục không rút ngắn được và có thể tạo ấn tượng không tốt.
Tôn trọng cam kết về thời gian. Nếu đã hẹn gửi tài liệu vào một ngày, việc gửi đúng hạn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc gửi một tài liệu công phu nhưng muộn.
Chuẩn bị tài liệu chính xác về mặt số liệu. Mọi con số nêu ra có thể bị hỏi lại chi tiết, và một số liệu không có căn cứ làm giảm độ tin cậy của toàn bộ hồ sơ.
Ngoài ra, cách trao đổi trực tiếp và thẳng thắn là chuẩn mực trong môi trường làm việc tại đây. Việc một đối tác nêu thẳng điểm chưa được trong đề xuất không phải là dấu hiệu từ chối mà là cách làm việc bình thường.
Những mô hình hợp tác phù hợp
Không phải mô hình nào cũng khả thi với hệ thống này. Bốn mô hình dưới đây có tỷ lệ thành công cao hơn.
Trao đổi giảng viên và cán bộ. Ít rào cản nhất và tạo nền cho các hình thức sâu hơn.
Dự án nghiên cứu chung, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật và công nghệ.
Chương trình chuyển tiếp có giai đoạn học tiếng. Mô hình thực tế nhất nếu nhà trường xây dựng được năng lực đào tạo tiếng Đức.
Hợp tác với các cơ sở định hướng ứng dụng trong lĩnh vực kỹ thuật, nơi có nhu cầu nhân lực rõ và có mối liên hệ với doanh nghiệp.
Mô hình thứ nhất nên là bước khởi đầu. Nó không đòi hỏi giải quyết vấn đề ngôn ngữ của người học, tạo được quan hệ thực chất, và là căn cứ để mở rộng về sau.
Khi cần đối chiếu bậc học và khối lượng chương trình giữa hai hệ thống, dữ liệu so sánh của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cung cấp căn cứ cho việc lập bảng đối chiếu.
Với các nội dung về công nhận văn bằng và điều kiện đầu vào, khuôn khổ của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) là căn cứ nên dẫn trong đàm phán.
Chuẩn bị trước khi hợp tác với trường Đức
Với nhà trường chưa có quan hệ nào ở hướng này, năm việc dưới đây nên hoàn thành trước khi liên hệ đối tác.
Đánh giá năng lực đào tạo tiếng Đức hiện có. Số giảng viên, số người học đang theo học, và mức độ đạt được. Đây là căn cứ để xác định mô hình khả thi.
Xác định lĩnh vực có thế mạnh. Hợp tác thường bắt đầu từ một ngành cụ thể, không từ cấp nhà trường nói chung. Việc nêu rõ mình mạnh ở đâu hiệu quả hơn nhiều so với một đề xuất bao quát.
Chuẩn bị hồ sơ giới thiệu bằng tiếng Anh và tiếng Đức, có số liệu cụ thể về quy mô, chương trình, và kết quả của người học.
Tìm hiểu quy định của bang mà đối tác tiềm năng thuộc về, đặc biệt về công nhận văn bằng và điều kiện đầu vào.
Xác định người phụ trách dài hạn. Quá trình xây dựng quan hệ ở hướng này kéo dài, và việc thay người giữa chừng làm mất phần lớn tiến triển đã có.
Việc thứ hai đáng nhấn mạnh. Các cơ sở đào tạo tại Đức, đặc biệt nhóm định hướng ứng dụng, quan tâm tới năng lực chuyên môn cụ thể hơn là tới quy mô hay danh tiếng chung của đối tác.
Rủi ro cần lường trước
Thời gian tới kết quả dài. Từ lần liên hệ đầu tiên tới khi có người học đầu tiên chuyển sang thường tính bằng nhiều năm. Nhà trường cần xác định điều này khi lập kế hoạch, để không đánh giá là thất bại khi chưa có kết quả sau một năm.
Rào cản ngôn ngữ ở phía người học. Nếu chương trình đào tạo tiếng không đạt chất lượng, người học sẽ không vượt được ngưỡng đầu vào, và toàn bộ thoả thuận không có tác dụng.
Chi phí sinh hoạt. Dù học phí ở nhiều cơ sở thấp, chi phí sinh hoạt tại các thành phố lớn không thấp, và đây là khoản mà gia đình thường đánh giá thiếu.
Yêu cầu về tính tự chủ trong học tập cao. Người học quen với cách học được hướng dẫn sát thường gặp khó khăn đáng kể trong năm đầu.
Rủi ro thứ tư là rủi ro mà nhà trường trong nước xử lý được hiệu quả nhất, thông qua việc rèn phương pháp tự học cho người học trong giai đoạn chuẩn bị, thay vì để họ tự thích nghi sau khi đã sang.
Cần lưu ý thêm rằng việc rèn phương pháp tự học có giá trị với người học kể cả khi họ không đi đâu, nên đây là khoản đầu tư không rủi ro dù kết quả hợp tác thế nào.
Tổng kết
Giáo dục tại Đức thuộc thẩm quyền của từng bang, nên việc giả định cả nước có một bộ quy tắc chung là sai lầm phổ biến nhất, và việc chọn đối tác nên bắt đầu từ việc tìm hiểu quy định của bang đó.
Yêu cầu về ngôn ngữ là rào cản thực tế lớn nhất: nhiều thoả thuận được ký nhưng số người học chuyển sang rất ít, và khoảng cách nằm ở tiếng Đức chứ không ở nội dung thoả thuận.
Trao đổi giảng viên nên là bước khởi đầu, vì nó không đòi hỏi giải quyết vấn đề ngôn ngữ của người học nhưng vẫn tạo được quan hệ thực chất làm nền cho các hình thức sâu hơn.
Bước tiếp theo
Hãy đánh giá thực tế năng lực đào tạo tiếng Đức hiện có của Quý trường trước khi bàn tới bất kỳ mô hình chuyển tiếp nào.
Nếu chưa có, hướng khả thi nhất trong giai đoạn đầu là trao đổi giảng viên và dự án nghiên cứu chung, không phải chương trình dành cho người học.
