Sốc văn hoá là phản ứng tự nhiên khi một người chuyển sang sống trong môi trường có quy tắc, ngôn ngữ và thói quen khác với những gì họ quen thuộc.
Điều quan trọng cần nói ngay: đây không phải dấu hiệu của sự yếu đuối hay của việc chọn sai quyết định. Gần như mọi người sống ở nước ngoài dài hạn đều trải qua, kể cả những người chuẩn bị kỹ nhất và có năng lực ngôn ngữ tốt nhất.
Biết trước điều này giúp Quý vị nhận ra khi nó xảy ra, thay vì nghĩ rằng có điều gì đó bất thường ở mình.
Bốn giai đoạn
Quá trình thích nghi thường đi qua bốn giai đoạn, dù độ dài và mức độ khác nhau ở từng người.
Giai đoạn một: hào hứng. Những tuần đầu, mọi thứ đều mới và thú vị. Khác biệt được nhìn như điều hấp dẫn. Giai đoạn này thường kéo dài từ vài tuần tới vài tháng.
Giai đoạn hai: khó chịu. Sự mới lạ giảm dần, và những khác biệt trước đây thấy thú vị nay trở thành phiền toái. Đây là giai đoạn khó khăn nhất, thường xuất hiện từ tháng thứ hai tới tháng thứ sáu.
Giai đoạn ba: điều chỉnh. Quý vị bắt đầu hiểu cách vận hành của môi trường mới, xây dựng được thói quen, và có những mối quan hệ ổn định.
Giai đoạn bốn: thích nghi. Môi trường mới trở thành bình thường. Không có nghĩa là Quý vị thấy mọi thứ đều tốt, mà là Quý vị biết cách xoay xở trong đó.
Cần lưu ý: quá trình này không tuyến tính. Nhiều người quay lại giai đoạn hai sau khi đã tưởng đã qua, thường vào những dịp lễ hoặc khi gặp một sự việc gợi nhớ nhà.
Dấu hiệu nhận biết
Sốc văn hoá biểu hiện ở nhiều mặt và không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Về cảm xúc. Dễ cáu, buồn không rõ lý do, cảm giác cô đơn ngay cả khi có người xung quanh, nhớ nhà nhiều hơn bình thường.
Về suy nghĩ. Có xu hướng so sánh mọi thứ với ở nhà và thấy nơi mới luôn kém hơn. Đôi khi ngược lại, phê phán mọi thứ ở quê nhà.
Về hành vi. Tránh tiếp xúc với người bản địa, chỉ giao du trong nhóm người cùng nước, trì hoãn những việc cần giao tiếp bằng ngoại ngữ.
Về thể chất. Mệt mỏi kéo dài, khó ngủ, ăn không ngon, hay ốm vặt.
Về học tập. Khó tập trung, giảm động lực, kết quả sụt dù năng lực không đổi.
Dấu hiệu thứ ba đáng chú ý nhất, vì nó tạo ra vòng lặp: càng tránh tiếp xúc thì càng khó thích nghi, và càng khó thích nghi thì càng muốn tránh.
Vì sao giai đoạn hai lại khó
Hiểu nguyên nhân giúp xử lý dễ hơn.
Mọi việc đơn giản đều tốn công. Đi mua đồ, hỏi đường, gọi điện cho nhà cung cấp dịch vụ. Ở nhà những việc này tự động; ở nơi mới, mỗi việc đều đòi hỏi suy nghĩ. Sự tiêu hao này tích luỹ và gây mệt mà không nhận ra.
Mất đi các tín hiệu quen thuộc. Quý vị không còn đọc được ngữ cảnh: câu nói này là đùa hay nghiêm túc, im lặng này nghĩa là đồng ý hay không hài lòng.
Mất vị trí xã hội quen thuộc. Ở nhà, Quý vị có thể là người giỏi giao tiếp, hài hước, được nể trọng. Ở môi trường mới với ngôn ngữ hạn chế, những phẩm chất đó tạm thời không thể hiện được.
Điểm cuối cùng là nguyên nhân sâu nhất và ít được nói tới. Nó lý giải vì sao những người vốn tự tin đôi khi lại gặp khó khăn nhiều hơn.
Sốc văn hoá và những cách xử lý có hiệu quả
Không có cách nào làm nó biến mất ngay, nhưng có những việc rút ngắn đáng kể quá trình.
Chấp nhận rằng điều này bình thường. Riêng việc gọi tên được cảm giác đang trải qua đã giảm bớt phần lớn lo lắng về nó.
Xây dựng thói quen hằng ngày. Giờ dậy, giờ ăn, giờ học cố định. Cấu trúc quen thuộc tạo điểm tựa khi mọi thứ xung quanh đều lạ.
Duy trì một hoạt động từng làm ở nhà. Chơi thể thao, nấu ăn, một sở thích nào đó. Sự liên tục này quan trọng hơn nhiều người nghĩ.
Đặt mục tiêu nhỏ về giao tiếp. Mỗi tuần một cuộc trò chuyện mới, một hoạt động có người bản địa. Nhỏ nhưng đều đặn.
Đừng cắt liên lạc với gia đình, nhưng cũng đừng để nó thay thế cuộc sống mới. Gọi về mỗi ngày nhiều giờ sẽ kéo dài giai đoạn khó khăn.
Tìm cộng đồng người cùng nước, nhưng đừng chỉ ở trong đó. Nhóm này giúp giai đoạn đầu rất nhiều, nhưng nếu trở thành toàn bộ đời sống xã hội thì quá trình thích nghi sẽ dừng lại.
Kiên nhẫn với chính mình. Thích nghi mất thời gian, và tốc độ khác nhau ở mỗi người.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Sốc văn hoá thông thường sẽ giảm dần. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy cần hỗ trợ từ người có chuyên môn.
Kéo dài quá lâu. Sau sáu tới chín tháng mà tình trạng không cải thiện chút nào.
Ảnh hưởng nghiêm trọng tới sinh hoạt. Không ăn được, không ngủ được trong thời gian dài, hoặc không thể tới lớp.
Cảm giác tuyệt vọng kéo dài, hoặc suy nghĩ tiêu cực về bản thân ở mức nghiêm trọng.
Tự cô lập hoàn toàn, không tiếp xúc với ai trong nhiều tuần.
Trong những trường hợp này, việc tìm hỗ trợ là quyết định đúng và không có gì đáng ngại. Phần lớn cơ sở giáo dục có dịch vụ tư vấn tâm lý miễn phí cho người học, và nhiều nơi có người nói được nhiều ngôn ngữ.
Việc sử dụng dịch vụ này thường được bảo mật và không ảnh hưởng tới hồ sơ học tập. Nếu Quý vị không chắc, hoàn toàn có thể hỏi rõ về chính sách bảo mật trước khi đặt lịch.
Vai trò của nhà trường
Phần này dành cho các cơ sở giáo dục tiếp nhận người học quốc tế, vì nhà trường tác động được nhiều hơn mức thường nghĩ.
Nói trước về hiện tượng này trong buổi định hướng đầu khoá. Người biết trước sẽ nhận ra và xử lý sớm hơn nhiều.
Tạo cơ hội gặp gỡ có tổ chức trong vài tuần đầu, khi người học chưa tự xây được mạng lưới.
Ghép với người học năm trên, tốt nhất là người đã từng trải qua quá trình tương tự.
Đào tạo giảng viên nhận biết dấu hiệu. Người đứng lớp thường là người đầu tiên thấy có gì đó không ổn.
Công bố rõ dịch vụ hỗ trợ có sẵn, và nêu rõ chính sách bảo mật để giảm rào cản tâm lý.
Việc đầu tư vào những biện pháp này ảnh hưởng trực tiếp tới tỷ lệ người học hoàn thành chương trình, và chi phí thấp hơn nhiều so với chi phí của việc một người bỏ giữa chừng.
Khi cần đặt vấn đề vào bối cảnh chung, dữ liệu về người học quốc tế giữa các hệ thống của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cung cấp bối cảnh tham khảo.
Những hiểu nhầm về sốc văn hoá
Bốn quan niệm dưới đây khá phổ biến và đều gây hại theo cách riêng.
Chỉ người yếu đuối mới bị. Sai. Đây là phản ứng sinh lý và tâm lý bình thường trước sự thay đổi môi trường lớn. Quan niệm này khiến nhiều người giấu tình trạng của mình và không tìm hỗ trợ khi cần.
Giỏi ngoại ngữ thì không bị. Sai. Ngôn ngữ chỉ là một phần. Nhiều người thạo tiếng vẫn gặp khó khăn với những khác biệt về cách làm việc, cách giao tiếp gián tiếp, và các quy tắc xã hội không thành văn.
Bị một lần rồi thôi. Sai. Nhiều người quay lại giai đoạn khó khăn sau vài tháng, đặc biệt vào dịp lễ hoặc sau một sự việc gợi nhớ nhà.
Chuẩn bị kỹ thì tránh được. Chuẩn bị kỹ giúp giảm mức độ và rút ngắn thời gian, nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Kỳ vọng tránh được hoàn toàn sẽ khiến Quý vị thất vọng với chính mình khi nó xảy ra.
Điểm chung của bốn hiểu nhầm: chúng đều tạo áp lực phải tỏ ra ổn, và chính áp lực đó làm quá trình thích nghi khó khăn hơn.
Khi trở về
Một hiện tượng ít được nói tới nhưng khá phổ biến: nhiều người trải qua khó khăn tương tự khi trở về nước sau thời gian dài ở nước ngoài.
Nguyên nhân là kỳ vọng. Không ai chuẩn bị tinh thần cho việc thấy lạ lẫm ở chính quê hương mình, nên khi xảy ra thì bối rối hơn.
Những biểu hiện thường gặp là cảm giác không còn thuộc về nơi cũ, khó chia sẻ trải nghiệm với bạn bè, và thấy một số điều trước đây bình thường nay khó chấp nhận.
Cách xử lý tương tự: chấp nhận rằng đây là phản ứng bình thường, cho mình thời gian, và giữ liên lạc với những người có trải nghiệm tương tự.
Với những nội dung liên quan tới việc sử dụng bằng cấp sau khi về nước, khuôn khổ của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) là nguồn nên tìm hiểu trước khi về.
Giúp người khác đang trải qua
Nếu Quý vị đã qua giai đoạn khó khăn, có vài việc giúp được người đến sau mà không tốn nhiều công.
Nói về trải nghiệm của mình một cách trung thực. Bao gồm cả phần khó, không chỉ phần thú vị. Người mới thường chỉ nghe những câu chuyện tích cực và vì thế càng bối rối khi gặp khó khăn.
Chủ động rủ tham gia hoạt động. Người đang ở giai đoạn hai thường không tự mở lời, vì họ đang trong vòng lặp tránh tiếp xúc.
Đừng vội đưa lời khuyên. Đôi khi điều họ cần chỉ là có người nghe và xác nhận rằng cảm giác đó bình thường.
Chỉ đường tới nguồn hỗ trợ chính thức nếu thấy dấu hiệu vượt quá mức thông thường.
Với nhà trường, việc tổ chức những buổi gặp giữa người học năm trên và người học mới trong tháng đầu là cách rẻ và hiệu quả để những việc trên diễn ra một cách tự nhiên.
Tổng kết
Sốc văn hoá là phản ứng bình thường mà gần như mọi người sống ở nước ngoài đều trải qua, và quá trình thích nghi thường đi qua bốn giai đoạn không tuyến tính.
Giai đoạn khó nhất là giai đoạn hai, và nguyên nhân sâu nhất là việc tạm thời mất đi khả năng thể hiện những phẩm chất vốn có do rào cản ngôn ngữ và bối cảnh.
Những cách xử lý hiệu quả nhất đều đơn giản: xây dựng thói quen hằng ngày, duy trì một hoạt động quen thuộc, đặt mục tiêu nhỏ về giao tiếp, và kiên nhẫn với chính mình.
Bước tiếp theo
Nếu Quý vị đang chuẩn bị đi, hãy ghi lại một hoạt động mà mình làm đều đặn ở nhà và tìm cách duy trì nó ở nơi mới.
Nếu Quý vị đang ở giai đoạn khó khăn, hãy đặt một mục tiêu duy nhất cho tuần này: một cuộc trò chuyện với người mới, dù ngắn. Điều quan trọng không phải kết quả của cuộc trò chuyện mà là việc phá vỡ vòng lặp tránh tiếp xúc.
